پلاستیک، بکۆژێ بێ دەنگێ ژینگەهێ
هوزان عەبدولرەحمان ئەحمەد
پلاستیک کەرەستەکێ دروستکرییە کو ژ زنجیرەکا درێژ یا کارلێکێن کیمیایی پێکدهێت و دبێژنێ پۆلیمەر، پلاستیک ب کارئینانا پەترۆل و گازا سروشتی دهێتە دروستکرن، جوداهیا وێ ئەوە کو ب ساناهی دهێتە شێوەکرن بۆ هەر تشتەکێ تە بڤێت چ ب گەرمکرنێ بیت ئان ب ئامیرێن تایبەت، ب ساناهی دهێتە هەلگرتن و ب لێدانێن بچووک ناهێتە شکاندن، ب ئاڤ و هەوایی زوو تێکناچیت، بۆ ڤەگوهاستنا کارەبایێ و گەرماتیێ وەکو بەربەستەکێ باش دهێتە بکارئینان، پێکهاتن و تێچوویێن دروستکرنا وێ کێمترە بەراورد ب کەرەستێن دی وەکی ئاسن و دار و شویشەیی.
کەرەستێن بنەڕەتی (ئۆرگانی)پێکهاتنا وێ کاربۆن (Carbon) بەشێ سەرەکی و بڕبڕا پشتا هەمی جۆرێن پلاستیکی یە. هایدرۆجێن (Hydrogen) ب شێوەکێ سەرەکی گرێدایە ب کاربۆنێ ڤە. ئۆکسجین (Oxygen)، نایترۆجین (Nitrogen)، و کلۆر (Chlorine) ل سەر رێژەیا جۆرێ پلاستیکی زێدە دبن دا کو ڕەقاتی یان نەرمییا جیاواز بدەنێ. ڤاینایل کلۆراید (Vinyl Chloride) ژ بۆ چێکرنا پۆلی ڤاینل کلۆراید (PVC) کو د بۆڕیێن ئاڤێ دا دهێتە بکارئینان.
کارتێکرنا پلاستیکی لسەر ژینگههێ یا بوویه ئێك ژ مه‌زنترین ئاریشێن ژینگه‌هی ل جیهانێ هەمییێ. پلاستیک ب ئەگەرێ پێکهاتەیا خۆ یا کیمیایی زوو پارچه پارچه نابیت و ب سەدان ساڵان د ژینگههێ دا دمینیت. ئاریشەیا وێ ژی ب تنێ د ناڤ مانا ئاڤ و ئاخێ دا نینە ،بەلکو دچیتە د ناڤ کویراتییا سیستەمێ ژینگەهێ دا.وەك
پیسکرنا ئاخێ: دەمێ پلاستیک د ناڤ ئاخێ دا دهێتە هاڤێتن، ب ساناهی تێکناچیت. بۆ دەمەکێ درێژ ئاخێ ژ توخمێن وێ یێن زیندی و مادەیێن وێ یێن مفادار بێ بار دکەت. هەروەسا مادەیێن کیمیاوی یێن ژەهراوی ئەوێن د ناڤ پلاستیکی دا دچنە د ناڤ دا و رێژا بەرهەمداریا ئاخێ و جۆرێن ڕووەکان کێم دکەن.
پیسکرنا ئاڤێ و ڕووباران: ڕێژەکا زۆرا بەرمایێن پلاستیکی ب ڕێکا بارانێ و ئاڤرێژان دچنە ناڤ ڕووباران، دەریاچە و زەریایان دا. ئەڤ پلاستیکە ئاڤێ پیس دکەن و زێدەباری وێ. دەمێ بەر تیشکێن ڕۆژێ دکەڤن یان دهێنە سۆتن، دبنە پارچێن گەلەک بچووک ب ناڤێ مایکرۆپلاستیک (Microplastics)کو ئاڤا ڤەخوارنێ پیس دکەن.
ژناڤبرنا ژیانا ڕووەکی و گیانەوەران (ژینگەها سروشتی): گیانەوەرێن دەریا و زەریایان وەک نەهەنگ، کیسەلە، و ماسی گەلەک جارا پلاستیکی دگەل خوارنێ تێکەڵ دکەن و دخۆن، ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ خنکان یان برینداربوونا کۆئەندامێ وان یێ هەرسکرنێ و مرنا وان.
پیسکرنا هەوای (گازێن ژەهراوی): دەمێ پلاستیک ب ڕێکەکا نەدروست دهێتە سۆتن (کۆکرن و ئاگرپێدانا بەرماییان)، گازێن زۆر مەترسیدار و ژەهراوی وەک دایۆکسین (Dioxins)و فورانس (Furans)بەلاڤ دبن. ئەڤ گازە نەبەس هەوای پیس دکەن، بەلکو دبنە ئەگەرێ نەخۆشیێن سیهان و پەنجەشێرێ بۆ مرۆڤان.
گۆڕانکاریا کەش و هەوایی (Climate Change)بەرهەمهێنانا پلاستیکی پشت ب بەرهەمێن پترۆلێ و گازا سروشتی دبەستیت. د قۆناغێن بەرهەمهێنان و ڤەگوهاستنا وێ دا، ڕێژەیەکا زۆرا گازا کاربۆن دایۆکساید(CO2) دچیتە ناڤ بەرگێ هەوای دا، کو ئەڤە ژی ئێک ژ ئەگەرێن سەرەکی یێن بلندبوونا پلێن گەرماتیێ یە ل سەرانسەری جیهانێ و هەروەسا گۆڕانکاریا کەش وهەوای .
چاره‌سه‌رى و ڕێكێن كێمكرنێ:
چاره‌سه‌رییا ئاریشا پلاستیکی پێدڤی ب بزاڤێن کۆمەڵگەهـ، حکومەت، و تاکەکەسانە .
کێمکرنا بکارئینانێ (Reduce): لـ شوینا کیسکێن پلاستیکی (نایلون) وهەروەسا دوبیێن پلاستیکی، هەر ئێک ژ کیسکێن کارتونی ودوبیێن (ستیل یان شوویشە) بهێنە بکارئینان ،و خۆ ژ کڕینا کەرەستەیێن پلاستیکی وەک (کەڤچک، پەرداخ و سێنیکا) دوور بێخین.
دووبارە بکارئینان (Reuse): بەری هاڤێتنا هەر دەفرەکا (قوتیک)ا پلاستیکی، هزر بکە کا دەلیڤە هەیە بۆ تشتەکێ دی دووبارە بــــ کاربینی؟ (وەکی بکارئینانا قوتیێن پلاستیکی بۆ چاندنا ڕووەکان یان کۆمکرنا تشتێن بچوویک).
دووبارە بەرهەمهێنان (Recycle): جوداکرنا پاشماوه‌یان ل مال، پاشماوه‌یێن پلاستیکی ژ پاشماوه‌یێن ئەندامی وەک (خوارن) جودا بکەین. و ڕادەستکرنا پلاستیکی بۆ کۆمپانی و جهێن تایبەت یێن ڕیسایکلینگێ (Recycling).
بکارئینانا جێگرێن سروشتی (Biodegradable Alternatives): پشت بەستن ل سەر بەرهەمێن کو ژ کەرەستەیێن سروشتی دهێنە چێکرن، وەکی: پلاستیکێ ڕووەکی یان PLA (Polylactic Acid) جۆرەکێ نوو یێ ژینگەهدۆست یێ پلاستیکییە کو ژ سەرچاوەیێن نووێێن سروشتی (وەکی نیشاستەیا گەنمەشامیێ و قەصەبا شەکرێ) دهێتە بەرهەمهێنان، بەرۆڤاژی پلاستیکێ ئاسایی کو ژ نەفت و پترۆلێ دهێتە چێکرن.و پلاستیکێ ڕووەکی ب ساناهی د ئاخێ دا تێک دچیت و ژینگههێ پیس ناکەت.
بڕیار و یاسایێن حکومەتێ: دانانا باجێ ل سەر کارگەهێن پلاستیکی و کیسکێن پلاستیکی د سوپرمارکێتان دا.قەدەغەکرنا ئینانا پلاستیکێن ئێکجار بکارئینان(Single-Use)دروستکرنا سندوق و جهێن تایبەت یێن کۆمکرنا پاشماوه‌یێن پلاستیکی د ناڤ کۆلان و جادەیان دا.
هۆشیاریا جڤاکی:بەلاڤکرنا کەمپینێن پاقژکرنا ژینگههێ وەکی (پاقژکرنا ڕووبار و پارکان).فێرکرنا زارۆکان د قوتابخانان دا ل سەر زیانێن پلاستیکی و ڕێکێن پاراستنا سروشتی.
ژبەرکو پلاستیک بو گە لەک جورێن پێشەسازیا دهێتە بکارئینان، وهەروەسا بهایێ وی دبازارێن جیهانی دا یێ ئەرزانە لەورا رێژا بکارئینانا یا زۆرە، زیانێن وێ یێن ژینگەهی گەهشتینە قۆناغەکا زۆر مەترسیدار. ژ تێکدانا ئاخێ و ڕووباران هەتا ب ژەهراویبوونا زنجیرا خوارنێ و تێکچوونا کەشوهەوای، ژینگەها جیهانێ ب گشتی کەفتییە د ژێر هەڕەشەیا ڤی کەرەستەی.
ڕاوەستاندنا ڤێ مەترسیێ ب تنێ ب چاڤەڕێکرنا حکومەت و یاسایان دروست نابیت، بەلکو پێدڤی ب پێنگاڤێن کردارەکی یێن هەر ئێک ژ مە هەیە. ب بکارئینانا کەرەستەیێن جێگر یێن )سروشتی (وەکی پلاستیکێ ڕووەکی(PLA) ، جوداکرنا بەرماییان د مالان دا، و دویرکەفتن ژ پلاستیکێن ئێکجار بکارئینان(Single-Use)، ئه‌‌م دشێن ئایندەیەکێ پاقژتر و سڵامەتتر بۆ هەسارەیا خۆ دابین بکەین. رزگارکرنا ژینگەهێ ژ مەترسییا پلاستیکی، پاراستنا ژیانا مە ب خۆیە.
