ژەمێن پرۆسێسکری؛ کلیلێن نەخۆشییان

هۆزان عەبدولرەحمان ئەحمەد

8–11–2026

پێشکەڤتنا سەردەمی و ترسا لەزاتییا ژیانێ، وە کریە شێوازێ خارنا مرۆڤی گوهۆڕینێن مەزن بخوڤە بینیت . خارنێن ئامادە و پرۆسێسکری  (Convenience and Processed Foods )بووینە پشکەك ژ ژیانا مە یا ڕۆژانە، بەلێ مە گۆهـ نه دایە وێ چەندێ کا ئەڤ خارنە چەند د پڕن ژ ماددەیێن کیمیایی و چەند مەترسیان ل سەر ساخلەمییا مە دروست دکەن.

کیمیا خۆراکی (Food Chemistry) پشکەکە ژ زانستێ کیمیایێ، کو ل سەر پێکهاتەیێن ماددەیێن خارنێ دهێتە دروستکرن، پێکهاتەیێن سەرەکی وەك کاربۆهیدرات، پرۆتین، چەوری، ڤیتامین و کانزا د ناڤ خارنێدا د هاریکارن بۆ پاراستنا تام ، ڕەنگ و دەمێ مانا خارنێ (Shelf Life)  بــ رێکا ماددەیێن کیمیایی و زێدەکرنێن خۆراکی (Food Additives) .

خارنێن پرۆسێسکری (Processed Foods) چنە؟ ئەو خارنن یێن کو ژ ڕەوشا خۆ یا سروشتی هاتینە گوهۆڕین ب رێکا زێدەکرنا ماددەیێن کیمیایی وەك شەکر، خوێ، چەوریی یان ب رێکا هندەك تەکنۆلۆژیایێن پیشەسازیدا کو دەمێ وان درێژتر لێ بکەن یان تامێ لێ زێدە بکەن. مژارێن سەرەکی مینا خارنێن قۆتوکرى  (Canned Foods)گۆشتێ سۆر یێ پیشەسازی وەکی گۆشتێ قۆتوکری یێ هیرکری و بۆرگەر، شرینی و پسکێتێن پیشەسازی و ڤەخوارنێن گازدار (Soft Drinks / Carbonated Drinks).

ماددەیێن کیمیایی یێن مەترسیدار دخارنێن پرۆسێسکری دا دگەل کۆمەکا ماددەیێن کیمیایی یێن دی هاتینە تێکەلکرن ب ئەڤی ڕەنگی ؛ ئێك پارێزەرێن کیمیایی (Preservatives) بۆ وێ چەندێ کو خارن خراب نەبیت وەکی (سۆدیۆم بەنزوات)، دوو ڕەنگ و تامێن دەستکرد (Artificial Colors & Flavors)  بۆ جوانکرنا ڕەنگی و تامکرنا خارنێ بێی بکارئینانا فێقی یان کەسکاتی یا سروشتی و هەروەسا شەکر و خوێیا ڤەشارتی (Hidden Sugar & Salt)  ب ڕێژەیەکا زێدە یێن تێدا هەین بێی کو مرۆڤ هەست پێ بکەت، مەترسیێن مەزن ل دویڤ خۆ دهێلیت.

مەترسیێن خارنێن پرۆسێسکری ل سەر ساخلەمییێ چنە؟ گەلەك نەخۆشییێن دووم درێژ پەیدا دکەن ژ بەر رێژەیا بلندا چەورییێن خراب و خویێ Hydrogenated Oils و چەورییێن هایدرۆجینەکری ئانکو چەورییێن ترانس (Trans Fats) كو دهێتە هژمارتن ئێك ژ خرابترین جۆرێن چەورییان بۆ نەخۆشییێن دل و بۆریێن خوینێ، دبیتە ئەگەرێ بلندبوونا فشارا خوینێ و جەڵتەیان. هەروەسا کاریگەریێ ل سەر مێشکی دکەن و ئێكە ژ ئەگەرێن پەیدابوونا نەخۆشییێن ئالۆدەیێ (Addicted) ب رێژەیەکا زێدە (شەکر + چەوری + خوێ) کو ژلایێ کۆمپانییا ڤە تێکەل دکەن و ( مەژی ) هان ددەت بۆ ڕژاندنا هۆرمۆنا دۆپامین – ( Dopamine ) کو بەرپرسیارە ژ هەستا کەیفخۆشییێ، ئەڤ چەندە دبیتە ئەگەر کو مرۆڤ ب تایبەت (زارۆک) تووشێ جۆرەکێ ئالۆدەییا خۆراکی ببن، ب رەنگەکێ کۆ مرۆڤ نەشێت ب ساناهی دەستا ژ خارنێن پاکێج کری و ڤەخوارنێن گازدار بەرده‌ت.

شەکر (Diabetes Type 2) زێدەبوونا شەکرێن دەستکرد د لەشی دا ب بەردەوامی ، خانەیێن لەشی دەرگەهێن خۆ ل بەر ئەنسۆلینێ دگرن. ل ڤێرێ، ئەنسۆلین هەیە، لێ کارێ خۆ ناکەت . قەڵەوی (Obesity) چونکە ڤان خارنان کالۆرییێن زۆر تێدانە بێی کو پشکا خۆراکی یا پێدڤی بۆ لەشی دابین بکەن. مەترسییا پەیدابوونا پەنجەشێرێ (Cancer) هندەک ژ ماددەیێن پارێزەر و گۆشتێ پرۆسێسکری ل دویڤ ڕاپۆرتێن رێکخراوا ساخلەمییا جیهانی (WHO) بــ مەترسییا تووشبوون ب پەنجەشێرا ڕیڤیکان (Colorectal Cancer) هاتینە ناساندن.

دەمێ مرۆڤ زانستێ کیمیا خۆراکی و کارتێکرنێن خراب یێن خارنێن پرۆسێسکری بزانیت، دێ پتر یێ هشیار بیت ژ بەر ڤێ چەندێ، باشتر ئەوە کو ئەم پتر پشتبەستنێ ب خارنێن ماڵی یێن سروشتی ( Natural homemade food) بکەین. پشکنینا پێکهاتەیان دەمێ تو هەر تشتەکی د کڕی، تەماشا وێ چەندێ بکە کو ڕێژەیا شەکرێ و خویێ تێدا چەندە و ماددەیێن کیمیایی چەند هەنە و خۆ ژخارنێن ئاماددە و یێن قۆتوکری دووربێخین بەری هەر کڕینەکێ .ئاڵۆگوڕکرنا ساخلەم (Healthy Swaps) بۆ نموونە، ل شوینا ڤەخوارنێن گازدار یان شەکرا دەستکرد، ئاڤا فێقی یا سروشتی یا مالێ یان چایەکا بێ شەکر بکاربینە.